
Asah Keterampilan Berbahasa Jawa: Kumpulan Soal dan Kunci Jawaban UAS Bahasa Jawa Kelas 4 SD
Bahasa Jawa, sebagai salah satu warisan budaya bangsa yang kaya, memiliki peran penting dalam menjaga kelestarian tradisi dan komunikasi di lingkungan masyarakat Jawa. Bagi siswa Sekolah Dasar (SD) kelas 4, penguasaan Bahasa Jawa bukan hanya sekadar mata pelajaran, tetapi juga merupakan sarana untuk terhubung dengan akar budaya dan nilai-nilai luhur nenek moyang. Ujian Akhir Semester (UAS) Bahasa Jawa menjadi tolok ukur sejauh mana pemahaman dan kemampuan siswa dalam berbahasa Jawa.
Artikel ini hadir untuk membantu para siswa kelas 4 SD, guru, dan orang tua dalam mempersiapkan diri menghadapi UAS Bahasa Jawa. Kami akan menyajikan kumpulan soal latihan yang mencakup berbagai aspek pembelajaran, mulai dari kosakata, tata bahasa, hingga pemahaman bacaan, beserta kunci jawabannya yang lengkap. Tujuannya adalah agar siswa dapat berlatih secara mandiri, mengidentifikasi area yang perlu ditingkatkan, dan membangun kepercayaan diri dalam menghadapi ujian sebenarnya.
Pentingnya Bahasa Jawa bagi Siswa Kelas 4 SD
Pada usia kelas 4 SD, anak-anak berada dalam fase perkembangan kognitif yang pesat. Mereka mampu menyerap informasi baru dengan baik dan mulai membentuk pemahaman yang lebih kompleks. Memperkenalkan dan mengajarkan Bahasa Jawa pada usia ini sangat strategis karena:

- Mempertahankan Kelestarian Budaya: Bahasa adalah media utama pelestarian budaya. Dengan menguasai Bahasa Jawa, siswa secara tidak langsung turut serta menjaga kelestarian tradisi, seni, sastra, dan nilai-nilai yang terkandung di dalamnya.
- Meningkatkan Kemampuan Komunikasi: Bahasa Jawa membuka pintu komunikasi yang lebih luas di lingkungan keluarga, sekolah, dan masyarakat yang menggunakan bahasa ini sehari-hari.
- Mengembangkan Keterampilan Berpikir: Mempelajari struktur dan kosakata Bahasa Jawa dapat melatih kemampuan berpikir analitis dan logis siswa.
- Membangun Identitas Diri: Penguasaan Bahasa Jawa dapat menumbuhkan rasa bangga dan memiliki terhadap identitas budaya Jawa.
- Menunjang Pembelajaran Mata Pelajaran Lain: Beberapa konsep dalam mata pelajaran lain, seperti sejarah atau seni budaya, terkadang akan lebih mudah dipahami jika siswa memiliki pemahaman dasar Bahasa Jawa.
Materi Pokok yang Umumnya Diujikan dalam UAS Bahasa Jawa Kelas 4 SD
Soal-soal UAS Bahasa Jawa kelas 4 SD biasanya mencakup materi yang telah dipelajari selama satu semester. Beberapa topik umum yang sering diujikan antara lain:
- Kawruh Basa (Pengetahuan Bahasa):
- Tembung (Kata): Mengenal berbagai jenis kata (kata benda, kata kerja, kata sifat, kata keterangan), makna kata, dan penggunaan kata dalam kalimat.
- Ukara (Kalimat): Membentuk kalimat sederhana, mengidentifikasi subjek, predikat, objek, dan keterangan.
- Aksara Jawa: Mengenal bentuk dasar aksara Jawa (hanacaraka) dan beberapa sandhangan.
- Unggah-ungguh Basa: Memahami perbedaan penggunaan bahasa Jawa ngoko dan krama, terutama dalam situasi percakapan sederhana.
- Wacan (Bacaan):
- Maca Lancar: Membaca teks pendek berbahasa Jawa dengan lancar dan intonasi yang tepat.
- Nembangake Wacan: Memahami isi bacaan, menjawab pertanyaan berdasarkan bacaan, menentukan tokoh utama, latar, dan amanat.
- Cerita Rakyat/Dongeng: Mengenal cerita rakyat Jawa yang sederhana.
- Menulis:
- Menulis Kalimat Sederhana: Membuat kalimat sederhana berdasarkan gambar atau topik yang diberikan.
- Menulis Aksara Jawa: Menulis kata atau kalimat sederhana menggunakan aksara Jawa (sesuai dengan cakupan materi).
- Menyimak:
- Menyimak Cerita/Percakapan: Memahami isi cerita atau percakapan pendek berbahasa Jawa.
- Menjawab Pertanyaan: Menjawab pertanyaan berdasarkan apa yang didengar.
Kumpulan Soal Latihan UAS Bahasa Jawa Kelas 4 SD
Berikut adalah contoh soal latihan yang dirancang untuk menguji pemahaman siswa kelas 4 SD dalam Bahasa Jawa. Soal-soal ini mencakup berbagai jenis pertanyaan, mulai dari pilihan ganda, isian singkat, hingga uraian.
A. Pilihen Jawaban Sing Paling Bener! (Pilihlah Jawaban yang Paling Benar!)
-
Ing ngisor iki sing diarani jeneng-jeneng kewan, kajaba…
a. Sapi
b. Kucing
c. Mlaku
d. Asu -
"Ibu lagi masak ing pawon." Tembung "masak" kalebu jinise tembung…
a. Kata Benda (Tembung Aran)
b. Kata Kerja (Tembung Kriya)
c. Kata Sifat (Tembung Yeyetan)
d. Kata Keterangan (Tembung Khasanan) -
Nalika ketemu karo wong sing luwih tuwa, luwih becik migunakake basa…
a. Ngoko
b. Krama
c. Ngoko Alus
d. Krama Inggil -
Manuk mabur ing…
a. Lemah
b. Langit
c. Segara
d. Omah -
Yenawake awake dhewe lara, banjur ngomong marang wong tuwa, luwih becik nganggo basa krama. Ukara ing ngisor iki sing trep kanggo ngomong yen awake dhewe lara yaiku…
a. "Aku loro, Bu."
b. "Kula gerah, Bu."
c. "Abdi loro, Bu."
d. "Sanes kula loro, Bu." -
"Bapak lagi maos koran." Tembung "maos" yen ing basa ngoko yaiku…
a. Ndelok
b. Maca
c. Nulis
d. Krungu -
Ukara ing ngisor iki sing bener nggunakake unggah-ungguh basa yaiku…
a. "Kowe arep lunga menyang ngendi?" (ngomong karo guru)
b. "Sampeyan badhe tindak pundi?" (ngomong karo kanca)
c. "Panjenengan badhe tindak pundi?" (ngomong karo wong tuwa)
d. "Kowe arep lunga menyang ngendi?" (ngomong karo wong tuwa) -
Hewan sing ngendhog lan duwe cangkang diarani…
a. Mamalia
b. Reptil
c. Burung
d. Unggas -
Werna abang diarani apa ing basa Jawa?
a. Kuning
b. Ijo
c. Abrit
d. Biru -
Cangkeme kewan diarani…
a. Sikil
b. Buntut
c. Irung
d. Tutuk
B. Isinen Titik-titik Ing Ngisor Iki Kanthi Jawaban Sing Tepat! (Isilah Titik-titik di Bawah Ini dengan Jawaban yang Tepat!)
- Yen kanca cedhak, luwih becik migunakake basa ngoko, upamane: "kowe mangan apa?"
Yen ngomong karo wong tuwa, luwih becik migunakake basa krama. "kowe" yen ing basa krama dadi…. - Yen "bapak" yen ing basa krama dadi "rama". Yen "ibu" yen ing basa krama dadi….
- Ing ngisor iki jenenge dina ing basa Jawa: Senen, Selasa, Rebo, Kemis, Jumat, …. , Minggu.
- Kewan sing urip ing banyu lan duwe sisik jenenge….
- Yen awake dhewe arep takon marang wong liya, migunakake tembung pitakonan….
- Yen lagi krasa luwe, awake dhewe mangan panganan. Panganan sing sehat lan bergizi iku penting. Panganan sing kalebu karbohidrat yaiku….
- Yen arep ngucapake matur nuwun marang wong sing luwih tuwa, luwih becik nganggo basa krama: "Matur …. "
- Wacan kang isine cerita babagan kasektene sawijining paraga utawa kedadeyan sing ora lumrah diarani ….
- Ukara "Aku numpak sepedha" yen ing basa krama dadi "Kula …. sepedha."
- Simbol utawa tandha kang nggambarake swara ing basa Jawa diarani ….
C. Wangsuke Pitakon Ing Ngisor Iki Kanthi Jelas! (Jawablah Pertanyaan di Bawah Ini dengan Jelas!)
- Sebutna telung (3) jenise kewan ingon-ingon (peliharaan) lan apa panganane!
- Gawea ukara nganggo tembung "sekolah" lan "buku" nganggo basa ngoko!
- Apa bedane basa ngoko lan basa krama? Jelasna kanthi singkat!
- Coba jlentrehna apa kang diarani aksara Jawa!
- Critakna kanthi singkat apa sing kok sinauni saka crita "Kancil lan Buaya" (yen wis dipelajari)! Yen durung, critakna apa sing koksenengi saka kewan kewan sing ana ing ngisor iki: Gajah, Jaran, Ula.
Kunci Jawaban Latihan UAS Bahasa Jawa Kelas 4 SD
A. Pilihen Jawaban Sing Paling Bener!
- c. Mlaku (Mlaku adalah kata kerja, yang lain adalah kata benda hewan)
- b. Kata Kerja (Tembung Kriya)
- b. Krama
- b. Langit
- b. "Kula gerah, Bu." (Menggunakan bentuk krama dari "aku lara")
- b. Maca
- c. "Panjenengan badhe tindak pundi?" (Sudah benar menggunakan krama untuk orang yang lebih tua/dihormati)
- d. Unggas (Burung juga termasuk unggas, tapi pertanyaan lebih spesifik pada hewan yang bertelur dan bercangkang)
- c. Abrit
- d. Tutuk
B. Isinen Titik-titik Ing Ngisor Iki Kanthi Jawaban Sing Tepat!
- Sampeyan / Panjenengan (Tergantung tingkat kesopanan, ‘sampeyan’ lebih umum untuk teman sebaya yang dihormati, ‘panjenengan’ lebih formal)
- Ibu / Bibi (Dalam konteks krama, ‘ibu’ tetap ‘ibu’ atau bisa juga ‘bibi’ untuk orang yang lebih tua dari ibu)
- Setu
- Iwak
- Apa / Sinten / Pundi / Kapan / Kenapa / Piye
- Nasi / Roti / Kentang
- nuwun
- Legenda / Mitos (Tergantung konteks, bisa juga cerita rakyat)
- numpak
- Sandhangan / Aksara Rekan (Jika merujuk pada tanda baca atau karakter khusus)
C. Wangsuke Pitakon Ing Ngisor Iki Kanthi Jelas!
21.
- Kucing: Panganané yaiku iwak utawa panganan kucing.
- Pitik: Panganané yaiku gabah utawa dedak.
- Asu: Panganané yaiku daging utawa panganan asu.
22.
- Sekolah: "Aku arep budhal sekolah."
- Buku: "Aku lagi maca buku cerita."
-
Bedane basa ngoko lan basa krama yaiku ing tingkat kesopanan lan pilihan tembung. Basa ngoko digunakake kanggo ngomong karo kanca sebaya utawa sing luwih enom, dene basa krama digunakake kanggo ngomong karo wong sing luwih tuwa utawa sing diajeni supaya luwih sopan.
-
Aksara Jawa yaiku sistem penulisan tradisional ing tlatah Jawa kang diciptakake dening wong Jawa dhewe. Aksara Jawa iku awujud huruf kang saben sijine duwe makna lan swara dhewe.
-
Jawaban alternatif jika sudah belajar Kancil dan Buaya:
Aku sinau saka crita "Kancil lan Buaya" yen Kancil iku kewan sing pinter lan pinter ngapusi, nanging kepinterane iku bisa digunakake kanggo nylametake awake lan nulungi kanca-kancane. Uga sinau yen ora kena gumampang lan kudu mikir kanthi tliti.Jawaban alternatif jika belum belajar Kancil dan Buaya (contoh memilih Gajah):
Aku seneng karo kewan Gajah amarga awake gedhe lan duwe kuping amba. Gajah uga kewan sing pinter lan bisa nulungi manungsa ing sawetara pagawéan. Aku seneng ngerti yen gajah iku seneng mangan godhong lan woh-wohan.
Tips Sukses Menghadapi UAS Bahasa Jawa:
- Pahami Materi dengan Baik: Pastikan siswa benar-benar memahami materi yang diajarkan oleh guru. Jangan ragu untuk bertanya jika ada yang belum jelas.
- Rajin Berlatih: Latihan soal adalah kunci utama. Kerjakan soal-soal latihan sebanyak mungkin, baik dari buku paket, lembar kerja, maupun contoh soal seperti yang ada di artikel ini.
- Fokus pada Kosakata: Perbanyak menghafal kosakata Bahasa Jawa, termasuk arti dan penggunaannya dalam kalimat.
- Perhatikan Unggah-ungguh Basa: Latihan mengenali dan menggunakan bahasa ngoko dan krama dalam situasi yang tepat.
- Membaca dan Menulis: Latihlah kemampuan membaca teks berbahasa Jawa dengan lancar dan coba menulis kalimat-kalimat sederhana.
- Diskusi dengan Teman atau Guru: Belajar bersama teman atau meminta bimbingan guru dapat membantu menguatkan pemahaman.
- Istirahat yang Cukup: Sebelum ujian, pastikan siswa mendapatkan istirahat yang cukup agar kondisi fisik dan mental prima.
Dengan persiapan yang matang dan latihan yang konsisten, diharapkan siswa kelas 4 SD dapat meraih hasil yang maksimal dalam UAS Bahasa Jawa. Penguasaan Bahasa Jawa bukan hanya tentang nilai, tetapi juga tentang kecintaan pada warisan budaya yang berharga. Selamat belajar dan semoga sukses!